Symud i'r prif gynnwys
Cuddio Rhestr Erthyglau

6 erthygl ar y dudalen hon

ENWOGION SIR GAERFYRDDIN.

Newyddion
Dyfynnu
Rhannu

ENWOGION SIR GAERFYRDDIN. GAN DAFYDD MORGANWG. Yn mJiob gwlad y megir glew.'—Di&r. ENWOGOION BRENEINOL. RHYS AB TEWDWR. YN ynwyddyn ganlynpl, 108S, codwyd gwrtliryfel arall yn ei erbyn gan Llyw- elyn, ac Simon, metbion Cadifor ab Callwyri, Arglwydd Dvfed, ac Einion ab Callwyn, eu heivythr. brawd en tad yn nghwla Qruffydd ab Meredydd, yr hwn oedd lywydd galluog yn byw yn nhirlogaefch Khys. Cydgasglodd y rhai hyn eu byddino-xld yn nghyd i frwydr yii ei byn gaKuoeddy tywysog ger Llan- dudocli, yn Mhen fro. Parhaodd y frwydr hOD yn nir a phoetb, ond yn y diweJd trodd y faaLol o blaid Rhys, ac yn mhlith y lladdedigion yr odd Llywel- yn ac Einion, meihion Cadifor, a dal- iwyd Meredydd eu blawd yn garcharor, a chafodd ei ioi i farwolaeth am deyrn- fradwriaeth ond ffodd Einion ab Call- wyn i Forganwg, at Iegtyn ab Gwrgan, gan ofni aros yn ei diriogaeth ei hun. Yr oedd Iestyn trwy yr holl amser yn parbau yn elyn trwyadl i Rhys, ac wedi gwneud llawer ymdrech i'w orch- lygu, ond bob amser yn aflwyddianus, yr hyn oedd yn glwyf dwfn i'w hunan- oldeb. Tuag at gyrhaedd yr amcan o oic'ifygu yr hen dywysog dewr, cynyg- iod I Einion ab Callwyn wneud amod a Iestyn, os rhoddai efe Arglwyddiaeth iddo yn Morganwg, gyda'i ferch yn wraig, y buasai efe yn myned i Loegr i gyrehu byddin gref o Normaniaid i'w gvnorthwyo a'r byn y boddlon- odd Iestyn. Yr oedd Einion wedi bod yn swyddog yn myddin Lloegr dan William y Gorchfygwr, ae wedi gwas- anaethu yn y fyddin yn gal trefol a thra- morol; ac felly yn dra adnabyddus a lluaws o'r swyddogion Normanaidd, a chanddo gryn ddylanwad arnynt. Felly, wedi i Iestyn addaw ei ferch yn wraig i Einion, gydag Arglwyddiaeth Meiscyn (Mis'*in) yn waddol iddi, cychwynodd yr olaf tua llys Lloegr, ac wedi gwneud e: neges yn hysbys yno, cafodd gan Robert Fitzhamon, cefnder y Gorchfygwr, gyda deuddeg o Farch- Ogion ereill, i ddyfod a'u byddinoadd i gynorthwyo Iestyn yn erbyn Rhys, am swm penodol o arian. Y Marchogion ddaetbant gyda Robert Fitzhamon, oeddynt William de Londres, Richard Grenville, Robert StQuintin, R:chard Siward, Gilbert Humpherville, Roger Berclos, Reginald Sully, Peter le Soor. William de Estradling, John Fleming, Paine Tarberville, a John St John, gyda 24 o is-swyddogi JD, o 3,000 o filwyr. Llwyddodd Einion hefyd i gasglu 1,000 o wyr dan ei lywyddiaeth; a chawsant gan Cedrych ab Gweithfaed t5 y i uno a hwy gyda 2,000 o filwyr; a rhifai byddin lestyn ychydig ganoedd. Wedi i'r Normaniaid dirio yn Mor- ganwg, ac uno a'r byddinoedd ereill, gyda'r bwrlad o fyned i ymosod ar Rhys yn ei diriogaeth ei hun, mor fuan ag y clywodd yr hen wron dewr am yr amcan, efe a arweiniodd ei luoedd gyda gwrolder llewaidd i diriogaeth lestyn, a chyfarfn y byddinoedd ar Waun Wr- gan, yn mhlwyf Aberdar, a'r He y saif y dref yn bresenol; lie yr ymladdwyd un o'r brwydran mwyaf gwaedlyd ag a ymladdwyd erioed yn Morganwg. Ym- ddengys i'r frwydr ddechreu rhyng- ddynt ar y mynydd rhv, ng Aberdar a Mertbyr, mewn lie a elwir hyd heddyw Cain y frwydr. Y mae dan fan yn Aberdar yn adnabyddus wrth yr enwau Y Gadlys-isaf a'rGadlvs-nchaf, y rhai a gawsanf ea lieE ;!v am mai yn y ddau fan hyn y gwersyllai y ddwy fyddin wrthwynebol. Y mae amryw fanau ereill yn yr ardal wedi derbyn eu henwau oddi wrth y frwydr hono, megys Gwaun y rhwyfan, Maesy gwaed, Rhiw yr ochain, Twyn cocli, y Waun goch, y rhai a gochwyd a gwaed y lladdedigion—Bryn y baneri gwynion hefyd sydd fan lie y dywedir i fyddin Rhys, wrth weled ei bod yn cael ei gorchfygu, godi banerau gwynion, i'r dyben o ffurfio he id well, ond ymddeng- ys na ddarfu i'r cyngreiriaid wneud un sylw o r opsliad, ond yn bytrach cy- meryd hyny yn fantais i wnenthnr fFyrmcach ymosod ad ar y fyddin orch- fygedig. Yn ngwyneo hyn, ymdrech- odd byddin Rhys frol, ond goddiwedd- wyd hwy gan eu gelynion tuo thair milldir o dwyn y baneri, a bu ymladd- fa ffyrnig rhwng y byddinoedd drach- efh, mewn He a elwir Nant-yr-ochain, I ac yno y Hwyr orchfygwyd Rhys ab Tewdwr a'i fyddin ddewrwych. Diang- odd Rhys ar ei farch o'r maes, ac aeth dros y mynyddau i Lyn Rhondda Fach, yn mhlwyf Ystrad Dyfodwg, lie y goddiweddwyd ef gan ei elynion, ac y torwyd ei ben mewn He a alwyd bytb oddiar hyny yn Pen Rhys. Cymer- odd y frwydr ofnadwy hon le yn ol rhai baneswyr yn 1089, yn ol ereill 1091 yr hyn sydd fwyaf tebygol. Yr oedd Rhys y pryd hwnw T n 91 mlwydd oed, acwedi teyrnasu tua 14 o flynydd- au. Claddwyd ef yn agos i'r fan y torwyd ei ben, mewn He a elwir bryn y beddau. Yr oedd Rhys yn briod a merch Rhiwallon, brawd Bleddyn ab Cynfyn, a chafodd ohoni drio feibion, Goronw, Gynan, a Grnffydd. Lladdwyd Goronw. yn y frwydr uchod, a Chynan wrth ffoi o flaen ei erlidwyr a foddodd yn L'yn Crymlun, yn agos i Abertawy, a gelwyr y llyn o herwydd hyny yn lyn Cynan. Yr oedd Gruffydd ar y pryd yn dra ieuanc, a rhag ofn i'r gelynion ddyfod i'w ddyfetha yntau, dygwyd ef drosodd i'r Iwerddon i gael ei fagu. Syrtbiodd Rhys ab Tewdwr mewn ymdrech galed dros ei iawnderau, a gellir ychwanegu i annibyniaeth Tywys- ogaeth y Deheubarth syrthio gydag ef. Agorodd ei farwolaeth ef adwy i'r Normaniaid ddylifo i'r wlad a pher- chenogi ei rhanau goreu.

« LUTHER.

[No title]

EISTEDDFOD IFORAIDD DOWLAIS,…

.♦ HYWEL PUW.

Gohebiaethau.