Symud i'r prif gynnwys
Cuddio Rhestr Erthyglau

5 erthygl ar y dudalen hon

ENWOGION SIR GAERFYRDDIN t:,…

Newyddion
Dyfynnu
Rhannu

ENWOGION SIR GAERFYRDDIN t:, GAN DAFYDD MORGANWG. Yn mhob gwlad y megir glew.Diar. ENWOGOION BRENHINOL. RHYS AB GE UFFYDD. (Parhad). YN gymaint a bod yr ymrafael oedd rhwcg y brenia a'r archesgob mor bwysig yc Lloegr, rceldyliodd y pen- eithiaid Cyrareig ei bod yn adeg ffafr- iolidcynti exiill eu hannibyniaeth trwy uno a'u gilydd, a gwneud ymdrech egniol i daflu yr iau estronol oddiar eu gwarau; ac o dan yr argyhoeddiad hwn darfu i Owain Gwynedd a Chad- waladr ei frawd, ac ereill ag oeddynt wedi yraostxng i frenin Lloegr yn flaen'rol bendprfynu cydweithredu yn yr yingais. Felly, casglodd Owain a Chadwa'adr fyddinoedd ynNgwynedd; blaenorid gwyr Powys gan Owain Cyf- eilio?, Madog nb Meredydd, a Iorwerth H gwyr v Deheubarth gan Argl- •wydd tihyG. x r oedd Harri, heblaw ei'fod yn Frenin Lloegr, yn Dduc An- 30 a, ac Aquntarae yn jpirainc, a pnan j ddeallodd fod bwriad gan y Cymry i godi yn ei erbyn, efe a ddaeth i Rndd- lan i gael gweled a oedd yr hyn a glyw- odd yn ffiiith, ac wedi aros yno dri diwrnod efe a ddychwelodd. Yna, efe a an.,fonodd genadan i'w holl diriogaeth- au yn Ffrainc, yn ogystal a Phrydain, i gasglu eymaint ag a allent o filwyr er darostwng y Cym, y. Ar ol cael ei fyddinoedd yn nghyd efe a'u harwein- iodd i Groesoswallt yn 1163, gan fwr- iadu, medd y croniclwyr Seisnig ddy- strywio pob peth byw yn y wlad. Wedi aros am beth amser yn Nghroesos- wapt, daeth y byddinoedd i wrthdar- awiad a'u gilydd ar lan afon Cciriog, lie y cafwyd brwydr galed, ac y bu agos i Harripdli ei fywyd, oni bai i Hubert de St CTare fyned rhyngddo a'r saeth oedd wedi ei gollwng ato, a'i derbyn i'w fynwes ei hun, a syrthio yn gelain yn y fan. Troes y frwydr o blaid y brenin beth bynag; ond gsn nad oedd ganddo ymborth wedi ei baroioi i'w filwyr a'u hanifeiliaid, a chan iddi fyned yn wlaw trwm, ac yntau heb le i lechu, gorfu arno adael y maes, a manteisiodd y Cymry ar yr adeg, ac a ruthrasant allan o'r coedydd gan ail ymosod ar yr estroniaid, gan ladd lluaws o'r, blaen- Oriaid gyia'u milwyr, a gorfu ar Rarri ddvchwelyd i Loegrr maw™ Knriwyd digofatot y taenia, > **■'} i Cymru wedi rhoddi gwystl iddo am eu ffyddlondeb; a'r gwystl a roddwyd gan rai oedd eu plant. Ac er dial brwydr dyffryn Ceiriog, efe a dynodd lygaid Rhys a Chadwallon, meibion Owain Gwynedd, yn nghyd a llygaid Meredydd, mab Arglwydd Rhys. Yn 1164, ymosododd Rhys ar Gas- tellAberystwyth, a dywedir fod y frwydr a ymladdwyd wrth ei gymeryd mor waedlyd, fel y cochwyd yr afon a gwaed am ddau ddiwrnod a dybenodd trwy i'r Castell gael ei lwyr chwilfriwio. Dystrywiodd Gastell Cilgeran hefyd, a dychwelodl yn llwythog oyspail, gyda Robert Fitz Stephen, ceidwad Aberteifi, yn garcharor. X^.116.5' Parodd Harri i fyddinoedd or Fflemmg ymosod ar diriogaethau Rhys, ond methasant gyrhaedd eu hamcan. TT 1 1 .In nmen ychydig hsoedd arolhyn, cawn y Cymry yn gwrthryfela yn erbyn eu gilydd, a Rhys yn cymeryd rhan yn yr ymrafael. Ymosododd Owain Cyf- eiliog, a'i gefnder Owain ab Madog, ar Iorwerth Goch, ac jiliasant ef o'i uliroedd ac a'u rhanaeant rhvngddvnt • jeymerodd y blaenaf Mochnant uwch- Rhaiadr, a'r olaf Mochnant-is-Raiadr T flwyddyn ganlynol (1166), 4arfu i Rbys ac Owain Gwynedd ddifeddianu Owain Cyfeiiiog o'i holl feddianau, a pheri iddo ffoi, am noddei i Loegr. Cymerodd Owain CaerEinion a Rhys Walwern o'r meddiant ddaeth i'w rhan trwy y frwydr. -rw? 1 fl^ddjn 1167, gwarchaeodd f^yLaC2wain ar Gaste11 Rhuddlan am ddau fis, pryd y syi thiodd i'w medd- a dfetrywiasant ef. Adeilad- jdd Rhys Gastell Abeinionyn yr un flwyddyn, a daeth gyda llu mawr yn erbyn Llanfairymuallt, ac a ddinystr- iodd y Cast ell, ac a anrheithiodd yr holl wlad o amgylch. Gwelodd y brenin erbyn hyn mal y ffordd oreu oedd bod mewn heddwch a Rbys, a rhoddodd iddo delerau boddhaol, a dychwelodd yntau i Ystrad Tywi mewn anrhydedd. Pan oedd Harri yn Nghastell Penfro, yn mis Medi 1171, ar ei daith i'r Iwerddon, daeth Rhys yno i'w gyfar.fod, gan gynyg ei anrhegu a 84 o feirch, o'r rhai y cymerodd y brenin 3 6, ac a lawnododd weithred, yn yr hon y cyf- lwynai i Rhys Arglwyddiaeth Ceredig- ion, Ystrad Tywi, Arwystli, ac Elfel. Felly, wedi llawer iawn o ryfela a'u gilydd, gwnaeth Rhys a'r Brenin Harri heddwch a amodau anrhydtddus; ac o hyny allan buont yn gryn gy feillion, Pan ddychwelodd y brenin o'r Iwer- ddon, ymwelodd Rhys ag ef yn Nhaly- carn, ptydy gwnaed ef yn Ustus y Deheubarth, a pharhaodd y swydd hon yn dreftadol yn y teulu hyd y 27 mlynedd o deyrnasiad Harri VIII. Talodd y brenin ymweliad a Rhys hefyd yn y Ty Gwyn, ac a ddychwelodd iddo ei fab Hywel, yr hwn a lu yn wystl yn Haw y brenin am hir amser.

CROMWELL.

LLWFRDDYN Y WASG.

Advertising

O FAES Y RHYFEL. --.