Symud i'r prif gynnwys
Cuddio Rhestr Erthyglau

2 erthygl ar y dudalen hon

CYFANDIR AFFRICA.

Newyddion
Dyfynnu
Rhannu

CYFANDIR AFFRICA. KIIYFEDDOL ydynt y gorchestion a gyflawn- wyd o bryd i bryd gun ant.ui iaethwyr gwrol- fryd er dwyn i'r amlwg drysorau y cyfandir mawr hwn, yn gystal a gosod getbron Crist- ionogi'in a dyngarwyr sefyllfa drueiras ei dt igolion anwaraidd. "Llawer a gyniweir- iant, a gwybodaeth a amlheir." Bydd enwau Moffat, Burton, Speke, Grant, Livingstone, Stanley, &c., byth yn fyw yn y d-uganfydd- iadau a wnaethant, a'r gwrhydri dihafal a ddangosasant yn AtTrica. Dygasant i'r golwg fFeithi iu daearyddol a daearegol tra. phwysig, a diaraeu iddynt. fod yn offerymu i ddechreu symud y fagddu sydd yn gorchuddio y pres- wylwvr. Yn ddiweddar tarewais fy llaw wrt,h hen ddarlunlen (map) o Affi-ica,, cy- hoeddedig yn y fl. 1811, fell.v mae yn awr yn 67 mL oed, a mawr yw y gwahaniaeth sydd rhwug hdno a'r darlunleni diweddarai. Dyna afon Congo er enghraifft, ag y mae cyruaint o son wedi bod am dani yn ddiweddar yn gysylitiedig a gwaith Mr. H. M. Stanley yn croesi Cyfandir Affrica. Yn ol yr hen ddar- lunlen, uis gall y Congo fod dros o bed war i 11 ;71 bum can middir o hyd, pan yr ydys yn bur sicr erhyn heddyw ei bod tua thair mil o fill- diroedd o hyd! ie, yn un o'r afonydd mwyaf yn y byd. Mae dwynhyn i'r amiwg. a phrofi mai yr un yw y Congo a Lualaba yn un o'r gorchest-gampau penaf, os nad y benaf, a gyf- lftwnodd Mr. Stanley ei hun, er ei fod wedi cyflawni llawer o bethau rliyfedd a braidd anbygoel eraill yu ei fywyd. Y ffordd a gy- merowd oedd canlyn yr afon o eithafoedd y wlad hyd ei therfyniad yn Mor y Werydd, a llwyddodd yn ei amcan. Tach. 6, 1876, darfu i Mr. Stanley a'i gym- deithion gychwyn o le a elwir Nyangwe, yr hwn sydd ar làll afon Lualaba, gan bender- fyuu dilyn yr afon bob cam i'r mor, drwy deithio ar ei glan. neu hwylio ar ei gwyneb. Yr oedd penderfynu gwneuthur hyn yuytu- d Jaogos i lawer o'r fintai y nesaf peth i wall gofrwydd. Ond ymaith yr aethant yn ol y penderfyniad, a theithiasant am ychydig ar y tu dwyreiniol i'r afon, ond gan eu bod yn an- alluog i fyned yn mlaen drwy y coedwigoedd tewion oedd yno, gorfu iddynt groesi y Lualaba, a pharhau eu taith ar yrochr or- llewinol. Yr oedd brodorion y patthau hyny yn rhai ffyrnig a gwaedlyd, ac yn ddynion- fwytawyr gwrthodent roddion, a chyfrifent garedigrwydd yn llwfrdra. Llwyddasant i ladd rhai o wfv Stanley, a chlwyfasant eraill a saethau gwenwynig, a gwnaethant ymdrech unol i orchfygu yr amcan ardderchog oedd ganddo mewn golwg. Nid oedd ond dau beth i'w wneud, troi yn ol neu hwylio i lawr yr afon; ond nid dyn i droi yn ol oedd ef, rhaid oedd dewis yr olaf. Dacw hwynt yn myned i'w cychod (cauoes), deunaw mewn nifer heb- law cwch Mr. Stanley, yr hwn a alwai yn Lady Alice; ac un cymwy" ar gyfer yr ym- gyrch ydoedd. Gallesid ei dynu yn rhydd yn ddarian, au cludo ar ysgwydóan, a'u gosod wrth eu gilydd drachefn, fel byddai amgylchiadau yn galw am hyny. Wele hwynt fel gwylanod yn nofio ar wyneb llydan y Lualaba, ac yn dweyd wrthi, Lie yr elych di yr awn ninau. Ond nid felly yn gwbl chwaith, oblegid cyn hir cyfarfuasant a phump o raiad1 au mawrion, rhai y tu deheuol a rhai y tu gogleddol i'r cyhydedd, a da oedd gan- ddynt osod eu traed ar dir unwaith etu. Yn awi gorfu iddynt dori eu ffordd drvy y coed am 13 milldir, a llusgo eu cychod gyda hwynt goreu y gallent. Y fynyd hon yu defnyddio'r fwyell,i dori i lawr y coed, a'r fynyd nesaf y gwn i gadw draw greaduriaid gwylition, ac yraosodiadau anwariaid haner gwallgof. Wedi myned heibio y rhaiaIrau, dacw hwynt eto ar yr afon, yr h wn oedd erbyn hyn o ddwy i ddeg milldir o led. Hwylient mor bell ag y medrent oddiwrth y tir er mwyn ysgoi cyn- ddaredd y brodorion ond gorfodwyd hwynt cyn hir eto gan newyu, wedi bod am dri diwrnod heb un math o luniaeth, i dirio er chwdio am ymborth, beth bynag fyddai eu tynged. Yu ffodus, y tro hwn cyfarfuasant a llwyt-h cyfarwydd a masnach, a chyrhaedd- asant eu hamcan yn heddychol. Xii diwrnod Or ol hyn daethant i gycaydogaeth Uwyth cxyf a gelynol, yr hwn oedd, yn feddianol ar law- ddrylliau, ac o ba le y daeth y rhai hyn, tybed? Trueni na fuasai Beiblau wedi eu cyrhaedd o wledydd gwareiddiedig yn lie y llawddrylliau neuy mwsgedi hyn. Rhuthrodd y gelynion fel gwaedgwn ar Stanley a'i bobl, a ll.id tasant dri dyn cyn iddo ef daro ergyd yn ol. Bu yn frwydr ofnadwy rhyngddynt am 12 milldir i lawr yr afon, ac nid oe"d hon ond un o 32 o frwydrau ddarfu iddynt ym- ladd ar y Lualaba neu'r Congo, rhedfa yr bon sydd yn lied ddirwystr am 1,400 o filldiroedd, ond eto, cyn cyrhaedd y mor ceir tua 30 o raiadrau gorwyllt drachefn. Collodd 16 o'r fintai eu-bywydau drwy gael eu hysgubo ym- aith gyda eh wympiadau yr afon, ac yn eu plith yr unig ddyn gwyn ag oedd yn awr yn y fintai, sef Francis Pucock, gwr ieuanc rhag- orol o Li egr. Er rhwystrau a pheryglon aneirif, cyrhaedd odd y dyn gwrol hwn Em- boma, ar y rban nrllewinol o Affrica Awst 8, 1877, wedi teithio er pan gychwynodd o Nyangwe 1,800 o filldiroedd drwy leoedd na fu trued dyn gwyn erioed o'r blaeu arnynt Fel y dywedwyd eisoes, gwnaeth ddargan- fyddiadau daearyddul pwysig, sef mai yr un yw y Congo a'r Lualaba, a chynygia ei galw o hyn allan yn afon Livingstone; ond nid rhyfedd os myn yr oesau dyfydol ei galw yn afon Stanley. Anoga Mr. Stanley Brydain Fawr i wneud defnydd o'r afon fawr lion i agor masnach rhyngddi a thrigolion y canolbarth; a phwya wyr na wneir defnydd mawr cyn hir o ym- gyrch fythgofiadwy y Cymro dewr liwnl (l'w barhau).

CANOL Y FFORDD.