Symud i'r prif gynnwys
Cuddio Rhestr Erthyglau

1 erthygl ar y dudalen hon

I POB OCHR rR HEOL POB OCH…

Rhestrau Manwl, Canlyniadau a Chanllawiau
Dyfynnu
Rhannu

I POB OCHR rR HEOL POB OCH R I'R H EOl. ——— f (I) Cafodd yr achos Cymraeg yn yr Amwythig golled yn ddiweddar ym marw- I olaeth un o'r sNvyddogion-AAr Ambrose. I Swyddog yn y stesion a chyda'r reilwe I oedd efe ond rhoisai ei waith heibio, gan I feddwl cael seibiant ac heddwch yn niwedd I oes. Eithr yn groes i bob disgwyl daeth Y wys am dano. Brawd rhyfeddol o ffydd- | I Ion ydoedd, meddir. Yr oedd yn bopeth ymron i'r achos, ac nid oedd wedi cyr- raedd henaint ychwaith. Y mae Mr. J Samuel Evans yn tynnu at 86ain oed, ac yn dal yn dirf a siriol a hoyw dros ben. N'i welais neb o'i oedran fawr erioed cyn leuenged ei feddwl a'i ysbryd. Ar wahan i w glyw, y mae pob cynneddf yn ym- ddangos fel pe yn ei nerth. Byddar iawn ydyw ond er nad yw'n clywed gair o na phregeth na dim, y mae yn y moddion yn ffyddlon, a'i set a'i ddiddordeb yn yr achos cymaint ag erioed. Gwr hawddgar ryf- eddol yw Mr Samuel Evans, ac fel ei 1-frodyr mewn ardaloedd eraill, wedi arfer bod erioed yn golofn y gwirionedd ac yn gefn i'r eglwys ac i Mr Owen ei weinidog. Gresyn fod dynion fel hyn yn mynd yn ■ hen, ac O nas gellid eu cadw am hir amser eto. (2) Petai pob un o weinidogion ein Hen- Wad fu yn gwasanaethu yn uchel-wyl yr eglwys yn yr Amwythig, ac wedi bod yn v aros o dan ei gronglwyd ef yn Wyle Cop, I Wedi dodi ei enw i lawr ar bared tin o'r I ystafelloedd, dyna restr hir o enwau ein cedyrn a gawsid Yr oedd clywed y pat- riarch Mr Samuel Evans yn crybwyll enwau Hiraethog, Ap Vychan, Herber, | David Rees, Llanelli, a W. Nicholson, a 11u eraill yn gwneud i hi feddwl fod athry- I I lith yr Enwad am rai ugeiniau o flynyddau I Wedi bod yn ystafelloedd y ty hwnnw, ryw- oryd neu gilydd. Y mae treulio ychydig ddyddiau yn y cylch hwn yn ddiddorol iawn ac yr oedd aros yn Fferm Perril, Broadoak, a chael cwmni un o gyfeillion | Tafolog, a chymydog iddo am lawer o Y flynyddau, yn fwynhad mwy fyth. Gwr o ardal Llanbrynmair yw Mr John Morgan, ?erril ac y mae nerth a meddylgarwch a Ichariad at wlad a chenedl sydd yn nod- .W. eddiadol iawn o Eanbrynmair ynddo ef. ? (3) Ar y gwastadedd, heb fod ymhell o ?ferm Perril, y mae Maes y frwydr rhwng ) Owain Glyndwr a Harri'r 4ydd yn 1403. Vr oedd Owain wedi gwneyd cyfamod a'r larll Percy (' Hotspur') i gydymosod ar frenin Eloegr, ac yn ymyl yr Amwythig yr ymladdwyd y frwydr olaf i Hotspur.' Methodd Owain Glyndwr a chyrraedd y maes yn ddigon buan, ac fe ddywedir fod r Ilif mawr dros y wlad yn ei atal i fynd a k Pn Hotspur,' er ei fod yn gwylio'r frwydr oddidraw. Collwyd y dydd, felly. Ond adeiladwyd eglwys ar y maes, a saif yn ei harddwch t a w e 1 yno heddyw—" Battlefield Church.' Yr oedd edrych ar y tir hwnnw lie y gorwedd miloedd o fil- wyr er's dros bum can mlynedd, a chofio am y tir dieithr yn Ewrop y gorwedda myrddiynau ynddo eto drwy gyflafan gy- ffelyb, yn ennyn myfyrdodau lawer. A chryn saith neu wyth o ganrifoedd o flaen brwydr Owain Glyndwr yn nhueddau yr Amwythig, yr oedd hen Dywysog Cymreig arall wedi bod yn ymladd yno, a cholli'r maes yn erbyn y Saeson- Ystafell Cynddylan, ys tywyll heno Heb dan, heb gerddau,— Dy gystudd deuradd dagrau,' meddai Elywa rch Hen am gwymp y llys ym Mhengwern, sef yr Amwythig. (4) Lie arall pur agos i Fferm Perril yw Mynachlog Haughmond—gweddillion yr hen abaty oedd gynt yn gynhullfan i'r Awstiniaid, urdd o frodyr neu fynachod llwyddiannus yn y Izfed ganrif. Saif yr adfeilion hyn yn nhroed bryn coediog a elwir yn Fryn Haughmond, ac y mae'r llwybrau gynt lie bu'r gan wedi mynd yn lleoedd i'r ddallhuan yn llythrennol. Nid oes yno o gor i gangell, un erddygan ond y gwynt' erbyn hyn. Tawel, tawel oedd y dyddiau hynny pan feddai'r abatai hyn ddylanwad mawr ar y wlad ond y mae'r gogoniant oil wedi mynd, ys gwaethaf y modd. Nis gall fod cyflwr ysbrydol gwlad yn ddrwg iawn pan oedd sefydliadau mor heirdd, mor fawreddog, ac mor urddasol o bob cyfeiriad yn gwas- anaethu crefydd gwlad. Dyweder a fyn- ner am lygredd y mynachlogydd mewn cyfnodau diweddar, yr oedd y crefydd- dai hyn yn cadw sobrwydd a dwyster a pharch addolgar i bethau sanctaidd yn fyw yn y bobl. Chwith en gweld i gyd yn adfeilion. O'm rhan fy hun, nid drwg fyddai gennyf eu gweld yn cael eu hail adeiladu canys pe gwnelid hynny, ni y ni ddelent fyth mwy i feddu'r dylanwad a fu ganddynt. Y mae gormod o noethni ac o erwinder ac o ddiffyg defosiwn yn y wlad heddyw ben-bwy-gilydd. Buasai cael parchedigaeth yn ol i'r wlad, hyd yn oed er iddo fod yn gymysg a pheth ofergoeledd, yn fwy, dewisol na'r sarug- rwydd swrth a'r hyfdra garw a'r wyneb- galedwch cableddus geir ymhob cyfeiriad heddyw. (5) Tlws y tuhwnt yw pensaetiaeth yr hen abatai. Mor gain yw'r ffenestri bwaog; mor deg yw'r pyrth ac ymhob cyfeiriad gwelir rhywbeth sy'n tynnu sylw, hyd yn oed yr hen leoedd tan, a'r ffynhonnau, a'r grisiau i fynd yma ac acw. Oddiallan hefyd y mae'r pysgodlyn a'r lawnt, a thir yr abad. Golygfeydd heb eu bath geir yn ddieithriad ymron yn ymyl y mynachlog- ydd sydd erbyn hyn yn sarn ymhob cyf- eiriad. Byddai'n werth i bobl ieuainc ein gwlad gael eu dwyn drwy'r hen grefydd- dai hyn, a cheisio ymgyfarwyddo a'u golwg ac a'u ffurf, ac a'u nodweddion mewn adeiladaeth a phopeth. Safant mewn neill- tuaeth i gyd, ac mewn lleoedd pur gys- godol ac yn eu hymyl afon neu lyn, a thir eang lagored o'u blaen. Muriau trwchus, ffenestri cywrain, dorau ysblen- ydd a gerddi braf. Yn wir, nid oes gen- nym syniad heddyw am ogoniant a rhwysg ynglyn a'n haddoldai. Gallai'r hen fyn- achod roi gwersi i'r gwybodusaf yn y wlad mewn cant a mil o bethau. ei Iiiin (6) Y mae yn nhref yr Amwythig ei hun gywreinion lawer. Yno yn 1283 y bu brenin Lloegr yn eistedd mewn banI ar y tywysog Cymreig olaf-Dafydq. b r a w d Ilywelyn ac yno y dienyddiwyd Dafydd, druan, ac y darniwyd ef ar y bryn sydd yn agos i'r stesion. Mae gwesty mawr ar y fan heddyw, a phlat pres ar ei fur yn nodi'r fan. Yno hefyd y bu Harri'r 4ydd yn dienyddio rhai o foneddigion Lloegr yn 1403 ar ol ymladd ohonynt yn ei erbyn gydag Hotspur ac Owain Glyndwr. Yno y bu byddin Cromwell yn ddiweddarach yn dal y dref a'r castell pan ddaeth llu- oedd y brenin i feddwl cadw meddiant ohonynt ymlaen llaw ond yr oedd milwyr Cromwell wedi achub y blaen arnynt. Y mae Ysgol yr Amwythig' yn enwog hefyd, er nad ysgol mohoni mwy, ond creirfa a darllenfa. Mae yr ysgol wedi ei symud i ran arall o'r dref. Gwyr y neb sydd yn arfer stopio yn y dref rhwng dau dren neu rywbeth felly am yr allt-y rhiw sydd yn arwain o'r stesion i fyny i'r brif heol ac ar y Haw dde mae yn gweld cerf- lun Charles Darwin. Wel, dyna'r hen Ysgol-I The Shrewsbury School.' Ynddi bu Philip Sidney, y bardd a'r gwr llys, yn ddisgybl yn 1564 Syr Thomas Powys, y Twrnai Cyffredinol, 1687 Syr Thomas Jones, y Prif Farnwr Seisnig Ambrose Phillips, y dramatydd Rowland Hill, yr hen bregethwr difyr, hyawdl a Charles Darwin ac eraill. Yr oedd Ysgol yr Amwythig yn enwog iawn. Nid yw'r hen gapel Annibynnol Saesneg ymhell oddiwrth i ychwaith; ond bu yr Undodiaid yno ar ol yr Annibynwyr, a rhyw sect arall sydd yno heddyw. Bu Coleridge, y bardd a'r lienor rhyfeddol, yn weinidog yn y fan honno am beth amser tua 1798 ac i'r capel hwnnw y byddai Charles Darwin yn mynd pan yn fachgen bach. (7) Am a wn i nad y carcharorion rhyfel Germanaidd sydd yn tynnu mwyaf o sylw yn yr Amwythig heddyw. Y mae can-