Symud i'r prif gynnwys
Cuddio Rhestr Erthyglau

33 erthygl ar y dudalen hon

ICEItDDOlt ULVN EBBW.I

[No title]

Advertising

[No title]

Y DDIRPRWYAETH I LA.Fun.I

Rhestrau Manwl, Canlyniadau a Chanllawiau
Dyfynnu
Rhannu

Y DDIRPRWYAETH I LA.Fun. I V JlltI, mHHtsnum, YOUNG, I A VIVIAN TGAN Y MRI W. J. PAltRY A W. J. WILLIAMS.] XI. I Gan ein bod yn ?wr wedi?rphoncm i I. y mr Vi,i,tii i ??r?-ig. ac hcfyd pa bcth fL wnaeth ar ol dod y?. m?r bell ?y mae ei dy?ol?th o Ht? y Ddhpiwy?t-t? ?i gwneyd hyny yn .tuglnc? rhei(liol bydd i ni yn 1 rdyst mlaen i edrvch i mewn yn mliellacJh jiied yn i?ttpth a roddwyd ?nddo. Fe M-mcr Mr Parry v cya'-usdm prcsenol i gywiro dau o ?.ugynicn?u argrapli- Ydd?l vn ei dystio?eth. un o ba rai sydd ?d ?uydJ md ychydig ar Mr Vivian. Yn MM ar?cmr ei M ? dwoyd y gellir olrhain "l?ir rhan o bump o r damwein- iau i ?-ho.ion n?.?spnt yn digwydd o gwbl dan arolygiaeth briodol y Llyvvodiueth. Yr hvn a^ daywedodd ydoedd, y gell.d olrhain "dwy ran o bump i'r cyfrw achosion. Mae v caniargrapliiad arall l w ganfod jn 9701. Dylai fod vn "Dorothea" ac nid Dinorwie." Nis ?Uwn gredu fod y cam- .r?rhi? yn? we?i catixarwain Mr Vman o KwM. gan fod yr atebiad yn datgan, "Daeth yr holllei l?vr.. boddwydyehw? abu v ev?h yuo .m iis?ld." Yr o«ddy a'clth- ?yn b?Mth ?dn.hyddus i Mr V??..c ni ddylai y c.m?Kr?rh?d yma,  iiis gallai chwaith, fod wedi ci gamarwain; yo unig vr oedd yD ?b ci bwrpas i ddefny ddio un- ,n? be? yn ci ymdrcch i greu .ughredm- iaeth yn nhystiolfteth Mr Paxry. Ar y mater o I OEDRAN CHWARELVTYR, I nid yw Mr Vivian yn ei atebiad ijwestiwn 24,644 mewn gwiriolled(I I cyffwr(ll y mater o gwbl. Nid yw y tablau a rodda yn lirofi o gwbl beth yw cyfartaledd ot, ran y chwarelwyr o'u cymharu a gweithfejdd eraill; ac yn sicr nid yw yn profi Dad yw gwaith chwarelwyr yn beryglus. Gan ein bod wedi ymdrin a'r mater hwn yn gyflawn yn ein liatebiad i Mr Young, ni wilawn ym- helaethu arno yn mhellach. 0 berthvnas i'r cwestiwn o FFAFRIAETH, vr ydvm yn cydnabod ei bod yn bur IUl- hawdd i ddwyn cyhuddiad fel hyn gartref, am y gellir d'od a phob math o esgusodion yn mlaen. Gall y prawfion fod yn bernaith argyhoeddiadol i feddyliau llawer ohonoiu, ond y mae y rhesymau neu yr esgusodion a gynygir yn ami yn ymddangosiadol gywir. Gallwn anturio dweyd cymaint a hyn,-Mue y dynion yn credu nad yw Chwarel Dinor- wie vn rhydd heddyw oddiwrth ffufnaeth yn cael ei ddangos i Eglwyswyr a Oheidwaa- wyr. Hoffem weled rhestr o'r holl ddynion ag sydd wedi cael eu dyrchafu i swydtli, yn ogystal ag o'r rhai sydd wedi cael eu gosod mewn bargeinion da yn Dinorwig er 1S86. Arweinir ni i grodu, oddiwrth y cyfryw wybodaeth ag sydd yn ein meddiant, y buasai y cyfryw restr yn dangos fod rhan fawr o'r personau ffafredig hyn yn Eglwys- wyr a Cheidwadwyi Os na bydd y rhestr, pan gyhoeddir hi, yn proti yr hyn a ddy- wedwyd wrthym, byddwn yn fwy parod nag y mae Mr Young yn yuiddangos ei fod, i ymddiheuro i Mr Vivian am ganiatau ein hunain i gael ein camarwain i'r fath raddau fel ag i gredu fod y fath beth yu bosibl. Y mater nesaf yn ei dystiolaeth a gawn sylwi amo ydyw mator y IIENSIOIIERS. Gellir gweled hyn yn 28,082, lie y dywed,- Mae Mr Parry yn cvfeirio at bensiortrra y Penrhyn a'r Ysbytty, ond am ryw reswin nid yw yn gwneyd un- rhyw gyfeiriad at Dinorwig." Gallem hysbysu Mr Vivian mai "rheswm" Mr Parry dros beidii eyfeirio at Dinorwig ydyw nad oedd yn hoffi siarad am unrhyw both nad oedd yn berffaitli sicr yn ei g-ylch. Xid oedd ganddo y defnyddiau i'w alluogi i wnevd hyny am Chwareli Dinorwig, tra T oeddynt gandJo yu achos Chwareli y Penrhyn, a dyma y rheswm dros gyfeirio yn unig at y Penrhyn. Buasai Mr Vivian wedi gTViieyd yn ddoeth pe weii gweith- redu ar yr un egwyddor. Dylai Mr Vivian fod wedi sylwi hefyd fod hyn wedi ei roddi mewn atebiad i gwestiwn ganeiras o Devonshire, a'i fod wedi nodi Penrhyn fel engraipht, ac nid fel yr unig achos. Buasai yn ddrwg gan Mr Parry amddifadu Mr is,.iheton Rmith o unrhyw glod. Yr ydyni yn caniatau y gallasai wrthod ysbytty a blwydd-daliadau, ond ni buasem yn cenfigenu wrtlio pe y gwnaethai felly. Mae yna ddyledswyddau arbenig yn ogystal a breintiau yn gysylltiedig a chvfoeth. Nid ydym yn sicr a fuasai yn enill dim wrth wneyd i ffwrdd a hwynt. Pe buasai ef, a meistriaid llafur eraill, yn gwneyd hyn, teimlwn yn sier y buasai y chwyldroad agoshaol yn cael ei brysuro yn fawr, Ni fuasai hyu yn unrhyw cuill iddynt hwy. Yn ddiamheuol buasai yn euill dirfawr i'r dosbarthiadau gweithiol. Ary cwestiwn o BRISIAU OWERTIIU I gwelwn fod gan Mr Vivian rywbeth i'w ddweyd ar hyn yn :!4,H50 a 24,0,57. Yn y cyntaf dywed,— Yr wyf yn barod yn ystod y flwyddyn hon wedi derbyn rhyw gant ae ugain o lythyrau yn fy livsbysu mewn effaith fod archebion yn cael eu hanfon i leoedd eraill oherwydd fod fy mhrisiau i yn rhy uchel." Ac eto yn ei ail atebiad rhvdd gopi o lythyr a dderbyniodd, medd d, yn Ebrill, 1891, yn mha un y mae masnachwr yn ysgrifenu, Mae y di.it/,ant» a dderbyniasom allan o brisiau Caemarfon ar gyfartaledd fel y canlyn 15 y cant a 2} y cant; 16 y cant a 2J y cant; 10 y cant a 2] y cant; 14 y cant a 21 y cant." P'am yr oedd yn angenrheidiol i Mr Vivian i ychwanegu,—"Nid wyf yn barod i roddi y blynyddoedd yn fanwlA oedd arno ofn i ni gyiuharu ffigyrau o berthynas i rliS"IJllllt8 mewn chwareli eraill 'i neu i gy- mharu ffigyrau er cael gweled pa fodd yr oedd y cyflogau yn amrywio yn ystod y blynyddoedd hyny yn y gwahanol chwareli ? Beth bynag allai fod y rheswm, mae yr atebion uchod yn profi yn eglur ddau beth: 1. Fod Dinorwig yn y blynyddoedd hyny wedi colli archebion oherwydd ei phrisiau gwerthu. 2. Ei bod wedi prcfi yn golled i ber- chenogion chwareli lie mewn canlyniad i'r gweithwyr, am nad oedd ganddynt un restr gyffredin o brisiau, ae am nad oedd dealltwriaeth briodol yn bodoli cydrhwng y gwahanol feistriaid. A'r rhai hyn yw y pwyntiau a ddygwyd yn mlaen gan Mr Williams yn ei dystiolaeth, a pha rai yr oedd Mr Vivian yn tybio ei fod yn ateb, ond mewn gwirionedd yr oedd yn eu cadarnhau trwy ei dystiolaeth ef ei hunan. Gan ein bod wedi cyffwrdd a hyn o'r blaen yn ein hatebiad i Mr Darbishire, gadawn ef YUla. I Mewn dau fan yn ei atebion i 24,644 a j I 24,«S:j, yr ydym yn cael syniad Mr Vivian I am [ OYNHYRFWYR A ClIWARELWYR. I I Mewa perthynas a'r cload allan dywed, I ? "Yrwyf yn meddwl mai gw(?ll ydyw I dweyd fy mod yn ystyried fod y dyaion I wedi cael eu cyffroi i'w hymddygiad gnu II gynhyrfwyr a rhai o'r tu allaa."  A fydd i Mr "ivian fod mor garedig a rhoddi i ni ei brawf o hyn Mae amgylch- iadau y Cload Allan yn ddigon adnabyddus a hredwn ein bod wedi ei wneyd yn ddigo lelir, yn ein llythyr blaenorol, fod y toriaa allan yn Dinorwig yn Gorphenaf a Hydref, I 1»85, yn wirfoddol a hunan-gynhyrflol, ac I yn bor?Mth rydd oddiwrth ddylanwad M- ri?y? Ti 0 'r tu ",Uan, Ond am Gynhyrf- wyr," yr ydym yn casglu yr ystyrid un- ihyw weithiwr H liawlki ei iawudertu yn "Gynhyrfwr" gan 1\1,1' Vivian. Os fdly, 0C syn na byddai IUWY ohonynt i'w cael yn y wlad. Yn 24,6S;j ychwanega Mr Vivian,— A hyn wyf yn ei grcdu yn gryf, ac addefir gan fWYllfrif fy lisglanciau yn ddirgelaidd, a gwnant hyny yn a;ored,- pe yu rhydd oddiwrth ymyriftd yeynhyrfwr ac eraill o'r tu allan, yn nwylaw pa rai, y mae yu ddrwg genyf ddweyd, y mac y mwyafrif. Yn ymddangosiadol, mae y mwyafrif hwn yn ddiffygiol hollol yn y nertli neu y gallu i feddwl drostynt eu hunain; gwell ganddynt ddilyn yn ddall, heb feddwl, y cyfarwyddiadau a roddir iddynt mewn modd anuniongyrchol gan bersonau neillduol o'r tu allan." Yn y frawddog hon yr ydym yncaelllawn icsur Mr Viviun o n hoglanciau." Edrycha arnvnt fel cynifer o benweiniaid, heb north 1I1ud\lwl, na phareh i wirionedd; acheb ben- derfj-niad o'u heiddo eu hunain, ond yn U)m yn ddall heb feddwl y cyfarwyddiadau a roddir" gan "mill. Pan y gwelwn beth yw barn fanwl Mr Vivian o'i "hoglanciau" a ydyw yn rhyfedd ei fod yn ytlllldwyn "ttynt fel ag y gwna ? Os yn gywir bydd raid iddo ychwanegu eraill at ei reolati sydd eisoes yn or-gaeth. Mae y eyfryw sylwadau gan unrhyw ddyn am ddynion otano.—acyn en wedigpan y mi.ey rhai hyny yn mysg y m wy- af deallgar, darllengar a da eu hymddygiad o hollddosbarthiadaugweithiolydeyrnasaphob gwlad arall, yn annioddefol a chreulawn. 0 bit both y inae yn feddwl y mae y dynion wedi cael eu gwneyd os yn ystyried y gall- ant lywodraethu eu hunain yn ngwyneb y fath sarhad Mae yn dda genym wybod fod chwarelwyr Dinorwig yn gyfartal yn lIlhob ystyr, ond un, i'r Anrhydoddus W. W. Vivian. Cawn yn nosaf gymeryd mewn llaw ei sylwadau ar FYTHYXOD I'R GWEITHWYR. I IGwelir hwn yn 24,011. Wrth gyfeirio at gwestiwn ac atebiad 6,904 yn nhystiolaeth MrWiHmms.s? I (G.) A oos genych unrhyw dai neu I freintiau ereill yn rhad ? (A.) Nacoes." Dywed:— Wrth weled hyn dymunaf ddyweyd fod genyf yn h areli Dinorwig letty Y" 7 o' w (barracks) yn rhad Z gyfer oddeutu 420, ac y mae tenantiaid y Vaynol ag sydd yn gweithio yn y chwareli yn rhifo oddeutu 710, ac y mae d'od i feddiant o fwthyn cysylltiol a'r chwarel yn cael ei hystyried yn rhagorfraint fitwr." Rhaid i mi ddywoyd fod yr atebiad hwn y mwyaf camarweiniol ac i.nghywir. A J dylai pawb fod o fewn cylch gwybodaeth Mr Vivian ei fod felly. Nid oes unrbyw esgus dros hyn pan gofiom fod yr ysgrif wedi cael ei pharotoi yn mlaen llaw, a'i hanfon i'r argraphydd ao i'r Ddir- prwyaeth, a chywiro'r prawfleni. Mae y datganiadau hyn yn gyfryw ag y gellir eu cadarnhau neu eu gwrthbrofi. Dylai hyn fod wedi cael ei wneyd gan Mr Vivian. Gan ei fod wedi goddef iddo ei hunan wneyd y datganiad yn y ffurf y gwnaeth, bydd i ni roddi i'r darllcnydd gyfleusdra arall i faniu pa mor bell y gellir ymddibynu ar ei dystiolaeth o flaen y Ddirprwyaeth. Cymerwn y BARRACKS yn gyntaf. Nid yw yr oil o'r rhai hyn wedi cael eu hadeiladu gun Mr Assheton Smith. Mati y rhai hynaf wedi cael eu hadeiladu gan y dynion. Adeiladwyd y rhai diweddaf, mae'n wir, ganddo ef, am ba rai y telir swm bychan gan y dynion. Nid ydynt felly yn rhad, yn sicr, Mewn pertliynas i fythynod y gweithwyr ar yr ystid, buasai Mr Vivian wedi gwneyd ei atebiad yn fwy eyflawn, a gvneyduiwyo gyfiawilder a'r Ddirprwy- aeth, a'r gweithwyr, ac a Mr Assheton Smith, pe buasai wedi ychwanegu fod y 710 TENANTIAID ar Y stad y Vaenol, pa rai ydynt weithwyr yn Chwareli Dinorwig,—yn y mwyafrif inawr o aclwtion, yn byw mewn tai a adeiladwyd ganddynt hwy eu hunain, neu eu rhieni, ar brydlesi liyncd fyrion, ar ranau o'r tir salaf yn y wlad. Mewn llawer iawn o achosion y macnt yn byw mewn tai felly a adeiladwyd gan y gweithwyr, prydlesi byrion pa rai sydd wedi dud i fyny, a Mr Assheton Smith wdi cymayd lntt!,liul,t ohonynt. Y mae y rhai hyn yn dai nad yw ef wedi gwario dim arnynt, tra y mae y gweithiwr tlawd wedi suddo ei enillion caled-a phris ei fywyd mewn rhai achosion-wrth adeiladu tai a dyfrffosi a gwrteithio y tir; ac yn y diwedd yn gorfod edrych ar arall-sydd yn dra ehyfuethog-yn eymeryd meddiant o'i gurtref anwyl, os syuil; ac efe a'i deulu yn gwbl at drugaredd y gwr eyfoethog. Mae y eyfryw gyfmith yn anghyiiawn, a dylid ei symud yn ddioedi oddiar y Deddf Lyfrau. Mae:y eyfryw gyfrcithiau yn gwneyd caetliion o weithwyr gonest ac urddasol. Mae hawlio fod clod yn ddyledus i Mr Assheton S-nitli am fodolaeth y tai hyn yu wrthun. Pa beth sydd na fyn y meistr tir glod am dano os â yn IlUhu.n mor bell a h)-it. Yr ydym yn addef fod Mr Assheton Smith wedi ydym yu cyfran fechan o'r 710 bythynod hyn. Gallant gyrhaedd rhif o 60 neu 70 y fan bellaf. Ond y mae hyn i'w ddweyd am y bythynod hyny a adeiladwyd gan Mr Assheton Smith,—nuie eu rhenti yn uwch na thai traill h'u maint a adi itudwyd gan eraill a few n y cylch. Pa beth y mae hyn yn ei hrofi Ai nis gall Mr Assheton Smith fforddio i osod ei dai yn ol y rhenti arferol a delir yn y cylch i bcrchenogion tai craill Neu a ydyw cael gwaith yn Chwareli Dinorwig yn cael ei gymeryd i ya- tyriaeth wrth benodi rhenti y bythynod hyn Os y naill neu y Hall, nid yw yn un- rhyw glod i'r tirfeddianwr. Bydd i ni fyned gam yn mhellach a dywedyd, fod y ground rents a godwyd ar y cychwyn ar y gweithwyr tylodion hyn, a hyny ar bryd- lesoedd byr, byr iawn, yn afresymol i'r eithaf. Mewn rhai achosion mae prydlesoedd wedi cael eu rhoddi i adeiladu ar greigiau diffaeth nad oeddynt yn werth dim i'r tir- feddianwr, a'r swm o 10s a 16s y bwthyn yn cael ei godi fel ardreth, gyda'r rhagolwg, a'r sicrwydd, y byddai y graig a'r adeil- adau ami yn myned i feddiant y tirfeddianydd mewn 30 neu 40 mlynedd. Dyma fel y inae ar ystad y Vaynol. A oes ar Mr Vivian eisieu i ni neu y Ddirprwyaeth roddi clod i Mr Assheton Smith am hyn ? Bydd yn teilyngu clod os y dychwela fedd- iant o'r byddynod hyn—o'i wirfodd, au nid cael ei orfodi i wneyd hyny trwy Ddeddf Senoddol—i'r bobl dlawd a'u hadeiladodd, neu i'w gweddwon nou eu hamddifaid, pa rai a orfodwyd i fyw yn galed am y blyn- yddoedd y Imwyd yn talu yr arian fenthyc- iwyd gan y Gyindeithas Adeiladu. A llawer noson bryderus a dreuliwyd gan y gwr a'r tad yn ystod y blynyddoedd hyny. Mown llawer o achosion y mae y graig noeth nad oedd yn rhoddi dim i Mr Assheton Smith 50 mlynedd yn ol, yn awr, trwy lafur ac arian ei weithwyr tlodion, yn dwyu iddo 4p a 5p am bob bwthyn a adeiladwyd ami. A v w hon yn wlad Gristionogol ? Nis gall hon, ,th bynag, f,)d yn gyfraith Gristionogol. Br galluogi y darllenydd i gael rhyw syniad plI. fodd y gwneir hyn, bydd i ni ei gyn- orthwyo. Yr oedd o Ebenezer i Marchlyn, j ae o Foel Gron i Fodrbi wan, ycbydig flynydd. au yn ol mewn cydmariaeth, i gyd yn dir I niynyddig; ac edrychid arno gan y wlad fel I tir eyffredin. Aeth Mr Assbeton Smith i I I feddiant ohono. Rhyw 40 neu 50 mlynedd yn 01 caniatawyd prydlesocdd byrion o 30 j mlynedd i oddeutu SO neu 100 o weithwyr yn I Chwareli Dinorwig. Yr oedd pob pry dies ?Yn cynwys ychydig aceri o'r tir hwn yn ol J ground rent o ryw 4p yr uu. Gwuriodd y ( gweithwyr ar bob rhan mewn aded"u a f gwrteithio o lOOp i 300p. Pan ddaeth y brvdles i fyny oymerodd perchenog y tir feddiant o honynt, a chyfododd y rhenti i symiau yn amrywio o 7p i I(II). Mae y tit hyd yu uod yn awr, ar 01 ei wrteithio, rhy wael i IMilll oiiil i hori a tliyfu \VIUI A yw Mr Asshcton Rmith yu teilyngu un- rhyw am ganiatau y prydlesoedd byr- ion hyn, ar y fath delerau, ac yna myned i feddiant o'r ewbl ar rierfyn y tyinhor Mae y oyfrvw weithredoedd yn ffurf tra enillfawr ar eluseii. Khydd i ddynion WI lith a chyflog. Derbynia werth y cyflog mewn ¡¡'Ifur, Yn mhen amser derbynia hyd yn nod y cyflogau yn ol mewn gwelliantau ar ei ystad, Wrth derfynu v rhan hon o'n ba iolygiad, ni wnawn ond yn unig gyfeirio Mr Assheton Smith a Mr Vivian at hanos FFARM FACHWE.V. Gwna lc iddynt ill dau, ac agora eu llygaid i weled fel y mae gwertli yr eiddo wodi cynyddu hch unrhyw ymdrcch ar ran y tirfeddianydd, ond yn hollol trwy lafur ac enillion y gweithiwr tlawd. Bydded i'r cwestiynau hyn gael eu srofyn 1\'11 hateb :— I: Beth oedd rhent Ffarm Fachwen dri- ugain mlynedd yn ol ? 2. Pwy adeiladodd y 58 o dai sydd ami, ac ar bit draul J* 3. Pwy sydd yn awr mown meddiant o'r tai hyn 4. Pa swm mae yn dderbyn yn flyn- yddol oddiwrth y tir a'r tai a adeiladwyd ar yr un ffprlD hon yn unig ? A dyni inwn ychwanegu un cwestiwn arall a ddylai gael ei ateb gan bob pleidleisiwr trwy y wlad ddydd y polio,— 5. Pwy ddylai fod perchenog cyflawn hyn oil !J (riv harhnn.)

[No title]

Advertising

ODION 0 HRKFORRIS. ___I

I HUNANLADDI-ti) IN XOS, I

[No title]

I -Gwnlclimai. I

Fachwen. i

Advertising

KINtiSLANl) SCHOOL, I AMWYTHIG.

[No title]

Porthdinorwic._I

-Arthog. --I

Advertising

Family Notices

Advertising

---Porthitpthwy I

[No title]

Advertising

CATARRH,

Dolgellau.I

I-Pwllheli.I

I ..Llanrwst..-,-1

Damweiiiiau ar y Rhew-

RHEWI I FARWOLAETH.

I -MARW AR Y MYNYDD.

[DAMWEINIAU EREILL.

ADOLIGIAD Y WASG. I

-.- -. -________- -,.._- -...-.-…